Zastosowanie jonoforezy w leczeniu urazów sportowych

Jonoforeza to skuteczna, oparta na dowodach metoda wprowadzania do organizmu substancji terapeutycznych – głównie leków, ale nie tylko. Autor artykułu wyjaśnia, na czym polega ta metoda pracy fizjoterapeutycznej i wymienia konkretne wskazania: w jakich schorzeniach i sytuacjach warto stosować jonoforezę.
Article Image

Urazy sportowe nie są rzadkością podczas uprawiania sportu lub treningu zarówno zawodowego, jak i amatorskiego. Kontuzje sportowe mogą wystąpić z powodu przetrenowania, niedostatecznej kondycji (braku przygotowania) oraz niewłaściwej formy lub techniki. Mogą mieć charakter ostry lub przewlekły. Stłuczenia, nadwyrężenia, zwichnięcia, naderwania i złamania mogą być następstwem kontuzji sportowych. Często dotyczą one tkanek miękkich, takich jak mięśnie, więzadła, ścięgna, powięź i kaletki.

Praca z urazami sportowymi obejmuje po pierwsze: wdrażanie środków zapobiegających ich wystąpieniu, a gdy już do nich dojdzie – diagnozowanie, leczenie (usuwanie bezpośrednich skutków) oraz właściwą rehabilitację. Istotne znaczenie ma poprawa wydajności poprzez trening, wdrożenie właściwego odżywiania oraz uwzględnienie czynników psychicznych1. Dostępność szeregu metod opartych na dowodach naukowych pomaga fizjoterapeutom z większą łatwością pracować z pacjentami i zapobiegać urazom. Jedną z takich metod jest jonoforeza.

Na czym polega jonoforeza?

Jonoforeza jest metodą nieinwazyjną2, stosowaną już od XIX wieku. Polega na wprowadzaniu do organizmu w celach terapeutycznych substancji posiadających ładunek (spolaryzowanych) za pomocą prądu stałego. Opiera się na zasadzie odpychania się biegunów jednoimiennych i przyciągania się biegunów różnoimiennych. Odpychane jony przedostają się w głąb skóry, gdzie łączą się z występującymi w otoczeniu tkankowym jonami i rodnikami. Idealne stężenie wprowadzanej substancji wynosi od 1 do 5%. Najlepsze jest również niskie natężenie prądu (niska intensywność odczuć pacjenta).

Transport za pomocą elektroosmozy to sposób, w jaki jony przemieszczają się przez błonę; jest on uzależniony od rodzaju elektrody: katody lub anody.

Parametry aplikacji obejmują:

  • umiejscowienie i rozmiar elektrody;
  • polaryzację, która powinna być taka sama dla wprowadzanego jonu i elektrody;
  • natężenie prądu, które nie powinno przekraczać 4 miliamperów (mA);
  • czas zabiegu, który powinien wynosić od 10 do 20 minut.

Istotne czynniki związane z jonoforezą:

  • należy stosować prąd stały;
  • zmiennymi fizykochemicznymi, wpływającymi na przenikanie w głąb tkanek, są m.in. ładunek, wielkość jonu i struktura leku;
  • istotne czynniki dotyczące substancji to: pH, ilość leku i jego lepkość;
  • lek powinien być rozpuszczalny w wodzie, stosowany w niskiej dawce i mieć postać jonową;
  • czynniki biologiczne obejmują grubość warstw tkankowych i ich układ, przepuszczalność (możliwość przenikania jonów) i obecność porów;
  • gruczoły potowe są najważniejszą drogą przechodzenia ładunków przez skórę.

Jonoforeza — znaczenie katody i anody

  • Katoda (elektroda ujemna)
    • pod skórą zachodzą reakcje zasadowe (silne zasady), powstaje NaOH
    • uwalnia wodór 
    • ma działanie sklerolityczne, tj. działa jako środek zmiękczający
    • zastosowanie w leczeniu blizn, oparzeń i bliznowców
  • Anoda (elektroda dodatnia)
    • pod skórą zachodzą reakcje kwasowe (słaby kwas)
    • uwalnia tlen
    • ma działanie sklerotyczne, tj. działa jako środek utwardzający
    • poprawia gojenie i działa przeciwbólowo

Przykład zastosowania jonoforezy u sportowca

Jonoforeza — dawkowanie leków

Dawka jest wyrażona w miliamperach na minutę (mA/min). Całkowita dostarczona dawka leku (mA/min) = natężenie prądu x czas zabiegu. Typowa dawka leku do jonoforezy wynosi 40 mA/min.

Jonoforeza — metody aplikacji

Poniżej wymieniono trzy główne metody stosowane w praktyce3,4,5.

  • Metoda 1: Lek nakłada się na sterylną gazę. Gazę należy umieścić na elektrodzie. Trzeba się upewnić, że polaryzacja jest zgodna z zastosowanym lekiem. Elektrody aplikuje się na pożądanej części ciała i przystępuje do wykonania zabiegu.
  • Metoda 2: Obszar ciała poddawany zabiegowi zanurza się w wodzie. Przez wodę przepływa prąd o niskim natężeniu. Stopniowo i ostrożnie zwiększa się parametry prądu, aż do odczucia lekkiego mrowienia. Metodę tę stosuje się głównie w leczeniu nadpotliwości dłoni i stóp.
  • Metoda 3: Jest to 24-godzinny opatrunek z jonoforezą. Urządzenia stosowane w tej metodzie posiadają baterię oraz elektrody aplikujące 0,1–0,3 mA przez okres od 1 do 24 godzin, czyli dostarczające łącznie dawkę od 40 do 80 mA/min. Bateria aktywuje się, gdy lek zostanie nałożony na elektrodę, która jest mocowana na skórze. Istotną korzyścią jest zmniejszenie podrażnienia skóry i zapewnienie przedłużonego dostarczania leku.

Zastosowanie jonoforezy w urazach sportowych

Jak wspomniano, metoda jest stosowana w wielu różnych schorzeniach. Początkowo była wykorzystywana głównie u pacjentów z nadpotliwością, jednak odkąd wzrosła liczba badań, jest stosowana w prawie wszystkich schorzeniach układu mięśniowo-szkieletowego.

Przykłady skutecznego zastosowania jonoforezy obejmują:

  • leczenie stanów zapalnych, bólu mięśni i ścięgien, w tym ścięgna Achillesa;
  • łagodzenie bólu w przypadku ostrogi piętowej;
  • kontrolowanie bólu łokcia tenisisty;
  • łagodzenie bólu związanego z reumatoidalnym zapaleniem stawów;
  • łagodzenie bólu, którego przyczyną jest zapalenie powięzi podeszwowej.

Jonoforeza w określonych sytuacjach może być alternatywą dla iniekcji sterydowych w leczeniu zespołu cieśni nadgarstka. Dobrze sprawdza się również w leczeniu blizn i zrostów ścięgien. Stosowana jest w przebiegu zespołu mięśniowo-powięziowego obręczy barkowej oraz w przypadku zapalenia kaletki krętarzowej ze zwapnieniami5,6,7.

W przypadku stosowania każdej metody elektroterapeutycznej należy przestrzegać kilku istotnych zasad bezpieczeństwa. W przypadku jonoforezy obejmują one m.in. odpowiednie ułożenie pacjenta. Elektrody nigdy nie powinny znajdować się nad obszarami ciała, które podczas zabiegu znajdują się w ruchu (dotyczy to głównie wielogodzinnych aplikacji). Nie należy stosować dwóch substancji pod tą samą elektrodą. Jedna sterylna gaza zawsze przeznaczona jest dla jednego pacjenta. Należy zadbać o prawidłowe dezynfekowanie elektrod oraz czystość gąbek (pokrowców na elektrody). Należy unikać podawania leku, jeżeli znana jest reakcja alergiczna na substancję lub produkt, w którym spodziewamy się występowania substancji, którą zamierzamy zaaplikować, na przykład jeśli pacjent jest uczulony na owoce morza, nie powinien być stosowany jod. Należy unikać podawania hydrokortyzonu pacjentom z problemami żołądkowo-jelitowymi5.

Istnieje kilka przeciwwskazań i zagrożeń związanych ze stosowaniem jonoforezy. Przeciwwskazania obejmują stany niedokrwienne, wszczepione urządzenia elektryczne, takie jak rozruszniki serca, nadwrażliwość na określone leki oraz ciążę.

Niebezpieczeństwa mogą być związane z oparzeniem elektrolitycznym, które może być spowodowane słabym przyleganiem elektrody; oparzenia chemiczne mogą powstawać w wyniku nagromadzenia się kwasu lub zasady pod elektrodą. Skutkiem niepożądanym może być również zwiększone lub zmniejszone czucie skórne5. Przykład zastosowania jonoforezy u sportowca

Polaryzacja i stężenia, które mają zastosowanie w odniesieniu do określonych wskazań

  • Jon: hialuronidaza  
    • Polaryzacja: dodatnia
    • Wskazania: obrzęki, skręcenia stawu skokowego
    • Stężenie: 0,9%
  • Jon: octan   
    • Polaryzacja: ujemna
    • Wskazania: kostnienie okołostawowe
    • Stężenie: 2,5–5%
  • Jon: miedź   
    • Polaryzacja: dodatnia
    • Wskazania: infekcje grzybicze
    • Stężenie: 2,0%
  • Jon: fosforan deksametazonu   
    • Polaryzacja: ujemna
    • Wskazania: stany zapalne
    • Stężenie: 0,4%
  • Jon: jodyna  
    • Polaryzacja: ujemna
    • Wskazania: blizny, zrosty w obszarze skóry, sztywność stawów i zarostowe zapalenie torebki
    • Stężenie: 1–5%
  • Jon: lidokaina 
    • Polaryzacja: dodatnia 
    • Wskazania: znieczulenie miejscowe, bóle stawów, nerwoból nerwu trójdzielnego
    • Stężenie: 2,0%
  • Jon: magnez  
    • Polaryzacja: dodatnia
    • Wskazania: środek rozluźniający mięśnie i rozszerzający naczynia krwionośne
    • Stężenie: 0,25%
  • Jon: salicylan 
    • Polaryzacja: ujemna 
    • Wskazania: brodawki strony podeszwowej, zastosowanie przeciwbólowe w przypadku bólu mięśni towarzyszącego reumatoidalnemu zapaleniu stawów, zapalenie żył obwodowych, choroba zwyrodnieniowa stawów
    • Stężenie: 2,0%
  • Jon: woda z kranu 
    • Polaryzacja: ujemna lub dodatnia 
    • Wskazania: nadpotliwość 
    • Stężenie: 4–5%
  • Jon: cynk 
    • Polaryzacja: dodatnia 
    • Wskazania: owrzodzenia skórne, rany 
    • Stężenie: 2–4%
  • Jon: kwas glutaminowy 
    • Polaryzacja: dodatnia 
    • Wskazania: zespół kanału nadgarstka 
    • Stężenie: 0,8–1%
  • Jon: hydrokortyzon 
    • Polaryzacja: dodatnia 
    • Wskazania: przeciwzapalnie w przypadku zapalenia stawów, zapalenia ścięgien, zapalenie kaletek stawowych
    • Stężenie: 1,0%
  • Jon: mecholyl
    • Polaryzacja: dodatnia 
    • Wskazania: środek rozszerzający naczynia krwionośne, przeciwbólowo w przypadku zapalenia nerwu, przy zwichnięciach, obrzękach
    • Stężenie: 0,3–05%
  • Jon: wapń
    • Polaryzacja: dodatnia
    • Wskazania: ból pourazowy, zwichnięcia, nerwobóle, zespoły algodistroficzne
    • Stężenie: 2,0%
  • Jon: chlor 
    • Polaryzacja: ujemna 
    • Wskazania: blizny, zrosty 
    • Stężenie: 2,0%
  • Jon: lit 
    • Polaryzacja: dodatnia 
    • Wskazania: dna moczanowa 
    • Stężenie: 1–3%
  • Jon: deksametazon 
    • Polaryzacja: ujemna 
    • Wskazania: parestezje, szczękościsk skroniowo-żuchwowy, kolagenozy
    • Stężenie: 0,4%
  • Jon: srebro 
    • Polaryzacja: dodatnia 
    • Wskazania: reumatoidalne zapalenie stawów ręki 
    • Stężenie: 0,3%
  • Jon: prednizolon 
    • Polaryzacja: ujemna 
    • Wskazania: reumatoidalne zapalenie stawów 
    • Stężenie: 1–5%
  • Jon: Coltramyl 
    • Polaryzacja: dodatnia 
    • Wskazania: przykurcze 
    • Stężenie: 0,04%
  • Jon: Voltaren 
    • Polaryzacja: ujemna 
    • Wskazania: stan zapalny
    • Stężenie: 0,75%

Przykład zastosowania jonoforezy u sportowca

Bibliografia
  • Brukner P. Brukner & Kha’s clinical sports medicine. North Ryde: McGraw-Hill; 2012.
  • Eljarrat-Binstock E, Domb AJ. Iontophoresis: a non-invasive ocular drug delivery. Journal of Controlled Release. 2006 Feb 21;110(3):479-89.
  • Delgado-Charro MB, Guy RH. Transdermal iontophoresis for controlled drug delivery and non-invasive monitoring. STP Pharma Sciences. 2001;11(6):404-14.
  • Leboulanger B, Guy RH, Delgado-Charro MB. Reverse iontophoresis for non-invasive transdermal monitoring. Physiological measurement. 2004 Apr 20;25(3):R35.
  • Cameron MH. Physical Agents in Rehabilitation-E Book: An Evidence-Based Approach to Practice. Elsevier Health Sciences; 2017 Sep 6.
  • Osborne HR, Allison GT. Treatment of plantar fasciitis by LowDye taping and iontophoresis: short term results of a double blinded, randomised, placebo controlled clinical trial of dexamethasone and acetic acid. British journal of sports medicine. 2006 Jun 1;40(6):545-9.
  • Kilfoil R.L., Shtofmakher G, Taylor G, Botvinick J. Acetic acid iontophoresis for the treatment of insertional Achilles tendonitis. Case Reports. 2014 Jul 23;2014:bcr2014206232.
AUTOR
Udostępnij
UK Logo